Ga naar de hoofdinhoud
Belgo Congo Role

Wat wij over het verleden zeggen.

Deze pagina bestaat omdat de vraag gesteld zal worden. Dan beantwoorden wij ze liever zelf, en duidelijk.

The Belgo-Congolese Round Table Conference in Brussels, 1960

Honderdveertig jaar, vijf datums.

The Palace of Nations in Brussels, period photochrom

België en Congo delen een lange, gedocumenteerde en pijnlijke geschiedenis. Belgo Congo Role betwist ze niet, minimaliseert ze niet en ensceneert ze niet.

Ons standpunt telt drie punten. Ten eerste: de historische kennis behoort toe aan de historici, en wij financieren hun werk in plaats van het over te nemen. Ten tweede: de erkenning van het verleden is een vertrekpunt, geen besluit. Ten derde: het duurzaamste herstel krijgt de vorm van universiteiten die samenwerken, ondernemingen die investeren en jongeren die zich verplaatsen.

Wij vragen niemand om zijn herinnering op te geven. Wij vragen dat die herinnering ergens toe dient.

Geschiedenis

Historische verantwoordelijkheid

De relatie tussen België en Congo heeft een precieze chronologie, en breuken die niemand betwist. Wij leggen ze vast zoals ze is. Wat volgt is geen proces: het is het noodzakelijke vertrekpunt van alles wat de coalitie onderneemt.

  1. Een privébezit

    Op 1 juli riep Leopold II de Onafhankelijke Congostaat uit, vier maanden eerder erkend door de Conferentie van Berlijn. Het gebied — 2.345.000 vierkante kilometer, zesenzeventig keer België — behoorde niet toe aan de Belgische staat. Het behoorde persoonlijk toe aan de koning, en dat zou drieëntwintig jaar zo blijven.

    Political map of the Congo Free State, period engraving

  2. België neemt over

    De internationale campagne over dwangarbeid en rubber dwong Leopold II de controle af te staan. Het Parlement keurde op 18 oktober 1908 het Koloniale Charter goed en Congo werd een Belgische kolonie. Artikel 3 verbood dwangarbeid ten voordele van particulieren. Het werd nooit toegepast.

    Proclamation announcing that Belgium assumes sovereignty over the Congo Free State from 15 November 1908

  3. De onafhankelijkheid

    De Rondetafelconferentie van Brussel zetelde van 20 januari tot 20 februari en legde het tijdpad vast. De onafhankelijkheid werd op 30 juni uitgeroepen. Binnen zes maanden volgden de secessie van Katanga, de institutionele crisis en de moord op Patrice Lumumba in januari 1961.

    Patrice Lumumba in Brussels in 1960, the year of independence

  4. Een commissie zonder besluit

    De bijzondere commissie van het Belgische Parlement over het koloniale verleden, opgericht in juni 2020, hoorde in twee en een half jaar bijna driehonderd personen en stelde honderdachtentwintig aanbevelingen op. Op 19 december 2022 verlieten bij de stemming verscheidene commissieleden de zitting: er werd geen officiële verontschuldiging aangenomen.

    A sitting of the Belgian Chamber of Representatives

  5. Wat nog te doen staat

    Wat de staten niet hebben afgerond, kunnen instellingen, universiteiten en ondernemingen wel opbouwen. De coalitie treedt niet in de plaats van een regering en eist van niemand herstel. Zij werkt aan de acht domeinen waar samenwerking meetbare resultaten oplevert.

    Young Belgian and Congolese participants working around a seminar table

Vier periodes, en wat zij hebben nagelaten

Wat volgt vervangt het werk van de historici niet; het vat samen wat vaststaat en gedateerd is, zodat niemand ons op ons woord hoeft te geloven.

1885 — 1908

De Onafhankelijke Congostaat

De Conferentie van Berlijn, die van november 1884 tot februari 1885 bijeenkwam, erkende de soevereiniteit van Leopold II over het Congobekken. De koning riep de Onafhankelijke Congostaat uit op 1 juli 1885. De naam misleidt: het gebied, 2.345.000 vierkante kilometer, was noch onafhankelijk noch Belgisch. Het was het persoonlijke eigendom van de vorst, en bleef dat drieëntwintig jaar lang.

De economie steunde op ivoor en vervolgens op rubber, gewonnen onder een stelsel van quota's die aan de dorpen werden opgelegd. Het rapport van de Britse consul Roger Casement, gepubliceerd in 1904, documenteerde de verminkingen en de wandaden; de Congo Reform Association van E. D. Morel maakte er een internationale campagne van. Een onderzoekscommissie die door Leopold II zelf was aangesteld, bevestigde de kern van de feiten in 1905.

A trading steamer on the Upper Congo River, around 1890

1908 — 1960

Belgisch-Congo

Onder druk stond Leopold II het gebied af aan België. Het Parlement stemde het Koloniaal Charter op 18 oktober 1908. Artikel 3 bepaalde dat niemand kon worden gedwongen te werken ten voordele van ondernemingen of particulieren. De bepaling bestond; zij werd niet toegepast.

Vijftig jaar lang werd de kolonie voorgesteld als een model: een gezondheidsnetwerk, een uitgebreid lager onderwijs, een krachtige mijnindustrie rond de Union minière du Haut-Katanga. Het hoger onderwijs bleef echter bijna tot het einde gesloten. Aan de vooravond van de onafhankelijkheid telde het land een handvol Congolese universitair afgestudeerden en geen enkele Congolese officier in zijn eigen leger.

The Matadi-Léopoldville railway winding through the hills of the Bas-Congo, period print

1960 — 1965

De onafhankelijkheid en de crisis

De Rondetafelconferentie van Brussel zetelde van 20 januari tot 20 februari 1960 en legde een tijdpad van vijf maanden vast. De onafhankelijkheid werd uitgeroepen op 30 juni 1960. De toespraak van Patrice Lumumba, uitgesproken in aanwezigheid van koning Boudewijn, brak met het voorziene protocol en werd de meest geciteerde tekst van die dag.

Wat volgde speelde zich af in zes maanden: de muiterij van de Force publique, de afscheiding van Katanga op 11 juli, de tussenkomst van de Verenigde Naties, de afzetting en vervolgens de aanhouding van Lumumba, en zijn moord op 17 januari 1961. Mobutu greep de macht in 1965 en hield ze tweeëndertig jaar vast.

Lovanium University students marching for independence, 30 June 1960

1999 — 2022

De tijd van de herinnering

In november 2001 besloot een Belgische parlementaire onderzoekscommissie dat België een morele verantwoordelijkheid draagt in de omstandigheden van de dood van Lumumba. Het was de eerste officiële erkenning van die aard.

Op 30 juni 2020, zestig jaar na de onafhankelijkheid op de dag af, richtte koning Filip een brief aan president Tshisekedi waarin hij zijn “diepe spijt” uitdrukte voor het aangedane leed. Diezelfde maand richtte de Kamer een bijzondere commissie over het koloniale verleden op. Op 8 juni 2022 herhaalde de koning die spijtbetuiging tijdens een bezoek aan Kinshasa en overhandigde hij een Kuba-masker aan het Nationaal Museum.

De commissie hoorde bijna driehonderd mensen, reisde naar DR Congo, Rwanda en Burundi, en stelde honderdachtentwintig aanbevelingen op. Op 19 december 2022, op het ogenblik van de stemming, verlieten verscheidene commissieleden de zitting. Er werd geen enkele officiële verontschuldiging aangenomen. Tweeënhalf jaar werk eindigde zonder besluit.

The contemporary pavilion of the Royal Museum for Central Africa, Tervuren

Waar deze gegevens vandaan komen

  • Koloniaal Charter van 18 oktober 1908, gestemd door het Belgische Parlement.
  • Rapport van Roger Casement (1904) en rapport van de onderzoekscommissie van 1905.
  • Parlementaire onderzoekscommissie over de moord op Patrice Lumumba, besluiten van november 2001.
  • Bijzondere commissie van de Kamer over het koloniale verleden (juni 2020 — december 2022), 128 aanbevelingen.
  • Brief van koning Filip aan president Tshisekedi, 30 juni 2020, en toespraak van Kinshasa, 8 juni 2022.

Wat dit concreet oplevert

  1. The European Parliament hemicycle in Brussels

    Een jaarlijkse conferentiecyclus die Belgische en Congolese universiteiten samenbrengt.

  2. The reading room of the KU Leuven university library

    De financiering van historisch onderzoek, zonder inspraak in de besluiten.

  3. A lecture hall at the University of Kinshasa during a session

    Doctoraatsbeurzen over de gedeelde geschiedenis van beide landen.

  4. Pupils tidying their classroom

    Educatieve schoolprogramma's, ontworpen samen met leerkrachten uit beide landen.

Werk financieren dat samen gebeurt, niet over elkaar.

Geassocieerde laboratoria, projectoproepen, publicatie in open access. De coalitie financiert gemengde teams en betaalt wat ontbreekt: instrumenten, rekentijd, veldwerk. Onderzoekers behouden de zeggenschap over hun conclusies.

Onderzoek
A group of African sculptures on display