Ga naar de hoofdinhoud
Belgo Congo Role

Wat wij over het verleden zeggen.

Deze pagina bestaat omdat de vraag gesteld zal worden. Dan beantwoorden wij ze liever zelf, en duidelijk.

Historische verantwoordelijkheid

Het Paleis der Natiën in Brussel, fotochroom uit die tijd

België en Congo delen een lange, gedocumenteerde en pijnlijke geschiedenis. Belgo Congo Role betwist ze niet, minimaliseert ze niet en ensceneert ze niet.

Ons standpunt telt drie punten. Ten eerste: de historische kennis behoort toe aan de historici, en wij willen hun werk ondersteunen in plaats van het over te nemen. Ten tweede: de erkenning van het verleden is een vertrekpunt, geen besluit. Ten derde: het duurzaamste herstel krijgt de vorm van universiteiten die samenwerken, ondernemingen die investeren en jongeren die zich verplaatsen.

Wij vragen niemand om zijn herinnering op te geven. Wij vragen dat die herinnering ergens toe dient.

Geschiedenis

Honderdveertig jaar, vijf datums.

De relatie tussen België en Congo heeft een precieze chronologie, en breuken die niemand betwist. Wij leggen ze vast zoals ze is. Wat volgt is geen proces: het is het noodzakelijke vertrekpunt van alles wat BCR onderneemt.

  1. Een privébezit

    Op 1 juli riep Leopold II de Onafhankelijke Congostaat uit, vier maanden eerder erkend door de Conferentie van Berlijn. Het gebied besloeg 2.345.000 vierkante kilometer, zesenzeventig keer België. Het behoorde niet toe aan de Belgische staat. Het behoorde persoonlijk toe aan de koning, en dat zou drieëntwintig jaar zo blijven.

    Politieke kaart van de Onafhankelijke Congostaat, gravure uit die tijd

  2. België neemt over

    De internationale campagne over dwangarbeid en rubber dwong Leopold II de controle af te staan. Het door het Parlement goedgekeurde Koloniaal Charter werd op 18 oktober 1908 afgekondigd; op 15 november werd Congo een Belgische kolonie. Artikel 2 verbood dwangarbeid ten voordele van particulieren. Het werd nooit toegepast.

    Proclamatie die aankondigt dat België met ingang van 15 november 1908 de soevereiniteit over de Onafhankelijke Congostaat op zich neemt

  3. De onafhankelijkheid

    De Rondetafelconferentie van Brussel zetelde van 20 januari tot 20 februari en legde het tijdpad vast. De onafhankelijkheid werd op 30 juni uitgeroepen. Binnen zes maanden volgden de secessie van Katanga, de institutionele crisis en de moord op Patrice Lumumba in januari 1961.

    Patrice Lumumba in Brussel in 1960, het jaar van de onafhankelijkheid

  4. Een commissie zonder besluit

    De bijzondere commissie van het Belgische Parlement over het koloniale verleden, opgericht in juli 2020, hoorde in twee en een half jaar bijna driehonderd personen en stelde honderdachtentwintig aanbevelingen op. Op 19 december 2022 verlieten bij de stemming verscheidene commissieleden de zitting: er werd geen officiële verontschuldiging aangenomen.

    Zitting in de Belgische Kamer van volksvertegenwoordigers

  5. Wat nog te doen staat

    Wat de staten niet hebben afgerond, kunnen instellingen, universiteiten en ondernemingen wel opbouwen. De organisatie treedt niet in de plaats van een regering en eist van niemand herstel. Zij wil werken aan de acht domeinen waar samenwerking meetbare resultaten kan opleveren.

    Jonge Belgische en Congolese deelnemers aan het werk rond een seminarietafel

Vier periodes, en wat zij hebben nagelaten

Wat volgt vervangt het werk van de historici niet; het vat samen wat vaststaat en gedateerd is, zodat niemand ons op ons woord hoeft te geloven.

Van 1885 tot 1908

De Onafhankelijke Congostaat

De Conferentie van Berlijn, die van november 1884 tot februari 1885 bijeenkwam, erkende de soevereiniteit van Leopold II over het Congobekken. De koning riep de Onafhankelijke Congostaat uit op 1 juli 1885. De naam misleidt: het gebied, 2.345.000 vierkante kilometer, was noch onafhankelijk noch Belgisch. Het was het persoonlijke eigendom van de vorst, en bleef dat drieëntwintig jaar lang.

De economie steunde op ivoor en vervolgens op rubber, gewonnen onder een stelsel van quota's die aan de dorpen werden opgelegd. Het rapport van de Britse consul Roger Casement, gepubliceerd in 1904, documenteerde de verminkingen en de wandaden; de Congo Reform Association van E. D. Morel maakte er een internationale campagne van. Een onderzoekscommissie die door Leopold II zelf was aangesteld, bevestigde de kern van de feiten in 1905.

Een handelsstoomboot op de Boven-Congo, rond 1890

Van 1908 tot 1960

Belgisch-Congo

Onder druk stond Leopold II het gebied af aan België. Het Parlement keurde het Koloniaal Charter in augustus en september 1908 goed, en de koning ondertekende het op 18 oktober. Artikel 2 bepaalde dat niemand kon worden gedwongen te werken ten voordele van particulieren of vennootschappen. De bepaling bestond; zij werd niet toegepast.

Vijftig jaar lang werd de kolonie voorgesteld als een model: een gezondheidsnetwerk, een uitgebreid lager onderwijs, een krachtige mijnindustrie rond de Union minière du Haut-Katanga. Het hoger onderwijs bleef echter bijna tot het einde gesloten. Aan de vooravond van de onafhankelijkheid telde het land een handvol Congolese universitair afgestudeerden en geen enkele Congolese officier in zijn eigen leger.

De spoorlijn Matadi-Léopoldville, slingerend door de heuvels van Neder-Congo, afdruk uit die tijd

Van 1960 tot 1965

De onafhankelijkheid en de crisis

De Rondetafelconferentie van Brussel zetelde van 20 januari tot 20 februari 1960 en legde een tijdpad van vijf maanden vast. De onafhankelijkheid werd uitgeroepen op 30 juni 1960. De toespraak van Patrice Lumumba, uitgesproken in aanwezigheid van koning Boudewijn, brak met het voorziene protocol en werd de meest geciteerde tekst van die dag.

Wat volgde speelde zich af in zes maanden: de muiterij van de Force publique, de afscheiding van Katanga op 11 juli, de tussenkomst van de Verenigde Naties, de afzetting en vervolgens de aanhouding van Lumumba, en zijn moord op 17 januari 1961. Mobutu greep de macht in 1965 en hield ze tweeëndertig jaar vast.

Studenten van de Universiteit Lovanium in optocht voor de onafhankelijkheid, 30 juni 1960

Van 2001 tot 2022

De tijd van de herinnering

In november 2001 besloot een Belgische parlementaire onderzoekscommissie dat België een morele verantwoordelijkheid draagt in de omstandigheden van de dood van Lumumba. Het was de eerste officiële erkenning van die aard.

Op 30 juni 2020, zestig jaar na de onafhankelijkheid op de dag af, richtte koning Filip een brief aan president Tshisekedi waarin hij zijn “diepe spijt” uitdrukte voor het aangedane leed. Op 17 juli 2020 richtte de Kamer een bijzondere commissie over het koloniale verleden op. Op 8 juni 2022 herhaalde de koning die spijtbetuiging tijdens een bezoek aan Kinshasa en overhandigde hij het Nationaal Museum een kakuungu-masker van de Suku, in langdurige bruikleen van het museum van Tervuren.

De commissie hoorde bijna driehonderd mensen, reisde naar DR Congo, Rwanda en Burundi, en stelde honderdachtentwintig aanbevelingen op. Op 19 december 2022, op het ogenblik van de stemming, verlieten verscheidene commissieleden de zitting. Er werd geen enkele officiële verontschuldiging aangenomen. Tweeënhalf jaar werk eindigde zonder besluit.

Het hedendaagse paviljoen van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren

Waar deze gegevens vandaan komen

  • Koloniaal Charter: wet van 18 oktober 1908 op het bestuur van Belgisch-Congo, in augustus en september 1908 goedgekeurd door het Parlement.
  • Rapport van Roger Casement (1904) en rapport van de onderzoekscommissie van 1905.
  • Parlementaire onderzoekscommissie over de moord op Patrice Lumumba, besluiten van november 2001.
  • Bijzondere commissie van de Kamer over het koloniale verleden (juli 2020 tot december 2022), 128 aanbevelingen.
  • Brief van koning Filip aan president Tshisekedi, 30 juni 2020, en toespraak van Kinshasa, 8 juni 2022.

Wat BCR wil ondersteunen

  1. Studenten die samen werken in een studiekiosk op een campus
    Status: Gepland

    Ontmoetingen tussen Belgische en Congolese onderzoekers, academici en praktijkmensen.

  2. Drie historici met handschoenen die archiefstukken bestuderen in een leeszaal
    Status: Gepland

    Onderzoek naar de gedeelde geschiedenis van beide landen.

  3. De leeszaal van de universiteitsbibliotheek van Leuven
    Status: Gepland

    Publicaties die dit werk toegankelijk maken voor het publiek.

  4. Leerlingen die hun klaslokaal opruimen
    Status: Gepland

    Educatieve activiteiten over deze gedeelde geschiedenis.

Werk dat samen gebeurt, niet over elkaar.

Gezamenlijk onderzoek en kennisuitwisseling tussen Belgische en Congolese onderzoekers. BCR wil gemengde teams en gezamenlijk uitgevoerd werk ondersteunen, van het veldwerk tot de publicatie. Hoe die steun zal verlopen, moet nog worden bepaald.

Onderzoek
Een groep Afrikaanse beelden in een tentoonstelling